Stany rownowagi
Według teorii stanów równowagi nietrwałej specjacja następuje w stosunkowo krótkim czasie. Pamiętajmy jednak, że oznacza to tysiące lat -jest to krótko w porównaniu z kilkoma milionami lat trwania gatunku. Uczeni wspierający teorię punktualizmu podkreślają, że specjacja sympatryczna, a nawet allopatryczną, zachodzi właśnie w takim względnie krótkim czasie. Ich zdaniem model ten tłumaczy nagłe pojawianie się nowych gatunków w zapisie kopalnym, gdy brak znalezisk gatunków pośrednich. Zgodnie z tym poglądem paleontolodzy znajdują niewiele form przejściowych, bo niewiele ich było w czasie specjacji [na gruncie paleontologii punktualizmu nie da się jednak udowodnić, gdyż ewentualnych skokowych przemian ewolucyjnych nie sposób w zapisie kopalnym odróżnić od nieciągłości spowodowanych przerwami w tworzeniu się osadów lub migracjami populacji. W tradycyjnym poglądzie na tempo ewolucji przyjmuje się model gradualizmu, w którym przemiany następują w sposób ciągły w długim czasie. Ewolucja stopniowa jest rzadko obserwowana w zapisie kopalnym, ponieważ jest on niekompletny. Niekiedy jednak znajduje się kompletny szereg form przejściowych; takie przypadki przytacza się jako mocny argument na rzecz gradualizmu. Według niego pokrewne populacje podlegają powolnemu różnicowaniu przez stopniowe gromadzenie się w każdej z nich nowych cech w wyniku odmiennej presji selekcyjnej w różnych środowiskach.